Obstakels wegnemen en lijdensdruk verminderen

Als mensen problemen hebben die zonder hulp niet kunnen worden opgelost, dan zijn eigenlijk twee soorten dingen waar het om kan gaan, en meestal gaat het om beide: het verminderen van lijdensdruk, en het wegnemen van obstakels. Van deze twee behoeften aan hulp is het verminderen van lijdensdruk de meest directe en onmiddellijke: als je heel veel last hebt van pijn, of angst, of somberheid, dan kun je dat voelen. Overigens zijn dit ook klachten waarmee mensen soms nog best lang kunnen rondlopen, omdat ook de stap van het gevoel naar het besef dat je er zoveel last van hebt dat je er iets mee moet, toch nog een interpretatieslag is. Zelfs dat is uiteindelijk een verhaal.

Obstakels zijn wat ingewikkelder. Soms is het heel duidelijk wat het obstakel is: als het je niet meer lukt om je te concentreren op je werk omdat je al maanden slecht slaapt, dan is het niet goed slapen duidelijk een obstakel. Overigens is dat doorgaans ook een vorm van lijdensdruk – slecht slapen is onprettig. Lijdensdruk en obstakels gaan dan ook vaak samen. Maar soms is het obstakel moeilijker in kaart te brengen.

Stel dat je in een burn-out terechtkomt. Ook nu is er een duidelijk obstakel: je kunt niet meer werken. In eerste instantie heb je rust nodig, en daarna moet je langzaam weer gaan opbouwen. Maar mensen komen over het algemeen niet zomaar in een burn-out terecht. Het betekent doorgaans dat er iets niet goed was aan je werksituatie voordat je in die burn-out kwam. En als je daar een perfect besef van zou hebben gehad, dan was je niet zo doorgegaan. Je behoefte aan hulp is daarom niet het beëindigen van de burn-out zodat je weer precies verder kunt gaan als voorheen. Nee, je behoefte is ook om in plaats van je ongezonde oude situatie een gezondere nieuwe situatie te creeëren. En om te weten wat dat betekent heb je enig inzicht nodig in wat er in de oude situatie in de weg zat – het werkelijke obstakel. Afhankelijk daarvan is er misschien een verandering nodig in de sociale dynamiek op je werk, in je eigen time-management, of wellicht kom je wel tot de conclusie dat je heel ander werk moet gaan doen.

Een obstakel wegnemen betekent dus niet per se dat je weer de doelen kunt nastreven die je nastreefde voordat het fout ging. Het kan ook betekenen dat je nieuwe doelen moet stellen, oftwel: nieuwe verhalen over waar je behoefte aan hebt. Een burn-out is één van de meest overduidelijke signalen dat er iets mis was met je verhalen en je gewoontes.

Daarnaast is een burn-out natuurlijk ook een uitstekend voorbeeld van iets dat je het liefst wilt voorkomen. Als er een grote kans is op een burn-out, dan kunnen we zeggen dat er ook al een behoefte aan hulp is voordat de burn-out optreedt: behoefte aan signalering en mogelijke strategieën ter preventie.

Actorgerichte en functiegerichte hulp

Tenslotte zijn er ook obstakels die niet zozeer in de weg staan van de behoeftes die we proberen te vervullen, maar die het proces blokkeren waarmee we onze behoeftes in kaart brengen: het proces van verhalen vertellen en toetsen uit de derde omdenkstap. Een voorbeeld is wanneer angst voor een bepaalde situatie zo sterk is dat iemand die situatie blijft vermijden en daardoor nooit zijn verhaal over wat er in die situatie zou gebeuren kan toetsen aan de realiteit. Een ander voorbeeld is wanneer iemand haar verslaving niet wil erkennen en daardoor ook haar behoefte niet kan zien om iets aan die verslaving te doen. Diverse gesprekstechnieken die nu al veel worden toegepast, bijvoorbeeld binnen cognitieve gedragstherapie of motiverende gespreksvoering, kunnen begrepen worden als interventies om obstakels in de actorcyclus weg te nemen. Zulke interventies noemen we actorgericht.

Niet alle probleem instandhoudende interactiepatronen vereisen een actorgerichte interventie. Soms weet een persoon prima wat hij wil: het komt voor dat een traumatische ervaring voor herbelevingen zorgt die lijdensdruk veroorzaken en het dagelijkse functioneren in de weg zitten (=obstakel), maar zonder dat hier verder andere interactiepatronen of kwetsbaarheden bij betrokken zijn waardoor iemand grondig zijn leven zou moeten herzien of iets dergelijks. In zo’n geval kan de hulpvraag zo eenvoudig zijn als het wegnemen dit obstakel door middel van een effectieve interventie (bijvoorbeeld therapie met EMDR), waarna iemand weer zijn eigen weg kan gaan. In zo’n geval spreken we van een puur functiegerichte interventie.

In veel gevallen bevatten behoeften aan hulp zowel actorgerichte als functiegerichte aspecten.