1. Van dingen naar patronen

Patroon icoon

Je eigen wil, je persoonlijkheidskenmerken, en je psychische problemen zijn geen dingen in je hoofd. Het zijn patronen die je kunt herkennen in allerlei complexe interacties. Patronen hebben de eigenschap dat ze in een bepaalde mate aanwezig zijn in een systeem, in plaats van dat ze wel of niet bestaan.

De interacties waarin we patronen kunnen herkennen zitten op meerdere niveaus. Zowel onze interactie met elkaar en onze omgeving, als de interactie tussen onze hersenen en de rest van ons lichaam, als de interactie tussen allerlei ingewikkelde processen in de hersenen zelf. Met interactie bedoelen we dus niet alleen sociale interactie! In veel gevallen herkennen we die patronen gewoon met behulp van alledaagse woorden zoals “behoefte”, “frustratie” of “emotie”. Maar soms heb je ook wetenschap nodig om zulke patronen te begrijpen of veranderen.

Dingen in je lichaam en dingen in je computer

Het verschil tussen een ding en een patroon is het makkelijkst uit te leggen door te kijken naar ons lichaam. Het menselijk lichaam is opgebouwd uit verschillende onderdelen, zoals botten, spieren en organen. Deze kun je makkelijk van elkaar onderscheiden: je kunt het aantal ruggenwervels tellen, je kunt aanwijzen waar het hart zit en waar de nieren. In die zin zijn het dingen. Ook op een kleiner niveau kun je dingen blijven onderscheiden: organen zijn opgebouwd uit cellen, en in elke cel tref je afzonderlijke organellen aan. Van alle cellen, organen, organellen, spieren en botten zouden we kunnen zeggen dat het dingen zijn.

Als je in de hersenen gaat kijken tref je zenuwcellen aan. Als je de hersenen goed bestudeert tref je bovendien een complexe architectuur aan van verschillende gebieden in het brein: de prefrontale cortex, de visuele cortex, enzovoort. Maar wat je natuurlijk niet aantreft zijn gedachten, gevoelens, een persoonlijkheid, of een vrije wil. Sinds de opkomst van computers vinden we dat niet zo vreemd meer. Immers, als je een computer openschroeft kun je ook je documenten en je programma’s niet zien. Maar toch weet je dat die documenten en programma’s op je computer staan. In die zin kun je ook documenten en programma’s als dingen zien. Je kunt precies tellen hoeveel bestanden er op je computer staan, hoeveel programma’s er op dit moment open staan, of precieser nog, hoeveel processen er actief zijn, en hoeveel geheugen er is toegekend aan ieder proces.

Hoeveel gedachten heb je?

Maar hoe zit dat met gedachten? Kun je zeggen hoeveel gedachten je op dit moment hebt? Hoeveel gevoelens? Hoeveel emoties je vandaag gehad hebt? Hoeveel herinneringen er staan opgeslagen op je harde schijf? Hoeveel ruimte die gedachten innemen en hoeveel ruimte er nog over is voor nieuwe gedachten? Nee, dat slaat nergens op! Blijkbaar kun je gedachten en herinneringen niet goed tellen. Het zijn geen afzonderlijke dingen. Hetzelfde geldt voor karaktereigenschappen, voor psychische kwetsbaarheden, voor iemands morele waarden en persoonlijke voorkeuren.

Toch zeggen sommige psychologen bijvoorbeeld wel dat er vijf persoonlijkheidsdimensies zijn. Volgens dit model zijn er bijvoorbeeld introverte en extraverte mensen, en ook gedisciplineerde en meer chaotische mensen. Maar dit model beschrijft niet een structuur van de menselijke geest. Het is gebaseerd op een statistische analyse van bepaalde metingen. Als een ander model tot zeven kenmerken komt is niet per se één van de twee modellen onwaar. Het zijn verschillende benaderingen van de werkelijkheid, die beide nuttig kunnen zijn zolang we ons blijven realiseren dat het om benaderingen gaat. Introversie is een construct dat psychologen bedacht hebben om een bepaald patroon te herkennen dat je bij sommige mensen veel sterker ziet dan bij andere mensen. Maar het is niet iets dat de ene groep mensen wel “heeft” en de andere groep niet.

Patronen in het water en in je sociale interactie

Vergelijk het met het patroon van “golven” op een wateroppervlak. Wanneer is er sprake van golven? Bijna altijd. Er is onderstroming, soms kolkvorming, en een heel scala aan patronen welke je allemaal kunt herkennen in de manier waarop water beweegt. Maar ondanks die alomtegenwoordigheid kunnen surfers en zeilers doorgaans vrij goed herkennen wanneer bepaalde patronen in het water zo sterk aanwezig zijn dat ze daar rekening mee moeten houden.

Zo is het ook met bijvoorbeeld het patroon van introversie. Alle mensen vertonen dit patroon in meer of mindere mate, en in sommige sociale contexten veel meer dan in andere sociale contexten. De vraag is niet of je een introvert persoonlijkheidskenmerk hebt als een soort “ding” of als een soort vaste instelling in je software. De vraag is veel meer of in de verschillende interacties die zich voordoen in jouw sociale en psychologische systeem, het patroon van introversie zo’n grote rol speelt dat je er iets aan hebt om dat te herkennen.

Patronen zijn dus altijd gradueel en daarnaast is patroonherkenning altijd pragmatisch. Het kost tijd en energie om patronen te herkennen, en je hebt er altijd een model voor nodig dat de werkelijkheid eenvoudiger voorstelt dan ze is. De voorspellingen die het model oplevert moeten dus opwegen tegen de moeite die het kost. Om de juiste patronen in beeld te krijgen richten we ons binnen Redesigning Psychiatry op patronen op verschillende niveaus van interactie: interactie met elkaar, interactie met je omgeving, interactie met jezelf, en tenslotte de interacties tussen allerlei processen in je hersenen en de rest van je lichaam. In de volgende omdenkstap gaan we dieper in op die verschillende niveaus.

Meer lezen over deze omdenkstap

Het probleem van reïficatie in de GGZ

Psychische kenmerken zijn geen dingen. Dat weet iedereen toch al lang? Toch vinden wij het heel belangrijk om met deze ...
Verder Lezen

Literatuur

Literatuur bij omdenkstap 1: van dingen naar patronen ...
Verder Lezen

Volgende omdenkstap

Ecologie icoon

2. Van reductie naar ecologie

Ecologen beschrijven patronen die zichzelf in evenwicht houden. Zulke equilibria worden op meerdere niveaus in samenhang begrepen - van ecosystemen ...
Verder Lezen