7. Van sector naar netwerk

We hebben een continuum van meer en minder intensieve ondersteuning en interventies nodig, dat je leven niet overneemt als het slechter gaat maar je ook niet gelijk helemaal aan je lot overlaat als het weer wat beter gaat. Bovendien zijn vaak niet alleen therapeutische interventies nodig, maar ook praktische ondersteuning om uit een onmogelijke situatie te komen. We willen daarom een netwerk dat in alle andere maatschappelijke sectoren actief is, en waarvan ook de financiering in haar wisselwerking met andere sectoren begrepen en ontworpen moet worden (bijvoorbeeld in relatie tot kosten van langdurige werkloosheid of kosten van problemen op het werk).

Een continuüm van ondersteuning en interventies

De huidige zorg is sterk ingericht op de eindstadia van psychische ontregelingen. Deels is dat de verklaren door de wijze waarop zorg georganiseerd is. Er zijn er allerlei mechanismen ingebouwd om een ‘aanzuigende werking’ van zorg te voorkomen. Veel mensen zoeken in het huidige systeem geen hulp of komen pas in een zeer laat stadium in hulpverlening terecht. Problemen zijn op dat moment vaak al in een ver gevorderd stadium en gaan gepaard met urgente en complexe zorgvragen. Dat is niet alleen te wijten aan het zorgsysteem dat beducht is op overbehandeling om de kosten te beheersen. In een samenleving waarin de nadruk sterk ligt op onafhankelijkheid en zelfredzaamheid kan het moeilijk zijn om te erkennen dat hulp van anderen soms nodig is.

De zorg is bovendien op een aantal punten kunstmatig opgeknipt. Er is een harde grens tussen verschillende stoornissen, tussen leeftijden, tussen psychisch en somatisch en tussen ziek en gezond. Om hulp te kunnen krijgen bij problemen waar je mee worstelt vereist dat een DSM-diagnose. De problemen worden symptomen van een onderliggende stoornis. Het huidige systeem kan daardoor medicalisering van problemen in de hand werken. Er zijn bovendien problemen waarvoor geen diagnose gegeven kan worden waardoor mensen of niet geholpen worden of waardoor ze een andere diagnose krijgen dan eigenlijk recht doet aan de problemen. In de vijfde omdenkstap hebben we gezien dat pihips (probleem instandhoudende interactiepatronen) breder zijn dan het medische en toch striker dan het alledaagse – niet elk probleem is een pihip, maar ook niet elke pihip is een medische aandoening. In de zesde omdenkstap hebben we vervolgens gezien dat pihips ook een bredere analyse van behoeften aan hulp vereisen dan louter de nood aan medische zorg.

Er is al jaren discussie over de vraag of zorg nu juist moet worden uitgebreid of ingeperkt. Wij nemen een derde standpunt in: het aantal situaties dat we op een medische manier benaderen en waar we traditionele zorg aanbieden moet afnemen, maar het aantal situaties waarin mensen geen enkele vorm van hulp of ondersteuning krijgen moet ook afnemen. Er moeten met andere woorden veel meer vormen van hulp georganiseerd worden die in een soort tussencategorie vallen, waarin we erkennen dat er pihips zijn en en behoefte aan hulp, maar waarin die hulp een andere vorm vereist dan de traditionele medische zorg.

Hulp tussen zorg en geen zorg

De focus van deze nieuwe tussenvormen ligt op het vergroten van menselijk kapitaal en het ondersteunen van belangrijke transities in het leven van mensen. Afhankelijk van de persoonlijke situatie en behoeften wordt de ondersteuning verder uitgebouwd (progressief universalisme). Hiermee wordt voorkomen dat beginnende problemen elkaar gaan versterken en mensen bij tegenslag van de regen in de drup raken.

Van dure sector naar rendabel netwerk

De vormen van ondersteuning en interventie die hierboven beschreven worden vereisen een verregaande integratie in diverse sectoren van de maatschappij: school, werkvloer, de integratie van interventies in de digitale infrastructuur waar mensen steeds meer mee vervlochten raken. Dit vereist ook een andere kijk op financiering.

Het financiële argument voor inperking van ondersteuning en interventie gaat op een paradoxale manier mank: bij veel pihips is er sprake van het soort escalatie waardoor de vereiste interventie steeds duurder wordt, en de kosten voor de maatschappij steeds hoger, hoe langer je wacht met ingrijpen (denk bijvoorbeeld aan de eigen bijdrage die in 2012 in de GGZ werd ingevoerd als een vorm van ontmoedigingsbeleid, maar waarvan de lange termijn implicaties in zowel medisch als financieel opzicht bijzonder pijnlijk waren).

De financiering van ondersteuning en interventie moet altijd begrepen worden als een samenspel van twee compleet verschillende rechtvaardigingen. De eerste rechtvaardiging is simpelweg het morele recht op hulp en de morele plicht om te helpen wanneer mensen die hulp echt nodig hebben. Je mag mensen niet aan hun lot overlaten. De tweede rechtvaardiging is economisch van aard: goede zorg voorkomt uitval en levert economische productiviteit op. Veel ondersteuning en interventies uit de geestelijke gezondheidszorg zijn rendabel. Deze twee rechtvaardigingen overlappen in veel gevallen, maar slechts één van de twee hoeft op een situatie van toepassing te zijn om de inzet van hulp te rechtvaardigen. De paradox is dat juist op relatief lichte interventies wordt bezuinigd terwijl die vaak juist de hoogste return on investment opleveren.

Voor een deel komt dit omdat financiële verantwoording in de zorg vaak op zo’n manier is opgeknipt dat allerlei partijen en organisaties – van individuele instellingen tot zorgverzekeraars tot het ministerie van volksgezondheid – vooral geprikkeld worden om op de eigen begroting kosten te besparen, ook wanneer dit ergens anders in de samenleving hogere kosten veroorzaakt. De aard van probleem instandhoudende interactiepatronen is zodanig dat het effect van effectieve hulp ook op allerlei plaatsen terecht komt. Dit vereist een vorm van financiering die ook door verschillende sectoren heenloopt – bijvoorbeeld op basis van transministeriële budgetten.

Volgende omdenkstap

8. Van juridisch akkoord naar gegrond vertrouwen

De terms & conditions van e-health waarvoor de gebruiker op akkoord moet klikken, de prestatie afspraken tussen instelling en verzekeraar: ...
Verder Lezen